หน้าแรก › เส้นทางเดินทัพ › สงครามท่าดินแดง ไทยยกไปตีถึงชายแดน

สงครามท่าดินแดง ไทยยกไปตีถึงชายแดน

หนึ่งปีหลังสงครามเก้าทัพ พระเจ้าปดุงให้พระมหาอุปราชยกทัพ 50,000 คนมาอีกครั้ง คราวนี้มาทางเดียว และตั้งยุ้งฉางเสบียงไว้ตลอดทางเพื่อแก้จุดอ่อนเดิม ฝ่ายไทยก็เปลี่ยนวิธีเช่นกัน คือไม่รอรับที่ลาดหญ้า แต่ยกทัพกว่า 60,000 คนขึ้นไปตีค่ายพม่าถึงท่าดินแดงและสามสบ ใกล้ชายแดน

ท่าดินแดง ≈สามสบ ≈กรุงเทพฯด่านเจดีย์สามองค์ไทรโยค ≈ท่าขนุนกาญจนบุรีราชบุรีพิษณุโลกกำแพงเพชรนครสวรรค์เมียนมาไทย123456
  • ทัพข้าศึก
  • ทัพไทย
  • 1จุดที่ทัพผ่าน เลขตรงกับรายการด้านล่าง
  • 2จุดปะทะทัพพม่า
  • 2สมรภูมิหลัก
  • 1–3หลายจุดอยู่ใกล้กัน กดเพื่อขยาย
  • ≈ ตำแหน่งโดยประมาณ

กดปุ่ม + เพื่อขยาย แล้วลากเพื่อเลื่อนแผนที่ บนมือถือใช้สองนิ้วถ่างได้ กดเลขเพื่ออ่านเรื่องของจุดนั้น

เครื่องหมาย ≈ คือตำแหน่งโดยประมาณ เส้นเขตแดนบนแผนที่เป็นของปัจจุบัน ใช้เพื่อบอกตำแหน่งเท่านั้น เส้นทางเดินทัพเป็นแนวโดยประมาณจากพงศาวดารและงานศึกษา ไม่ใช่เส้นทางจริงทุกก้าว เส้นประคือทัพข้าศึก เส้นทึบคือทัพไทย

พม่าแก้เรื่องเสบียง ไทยแก้เรื่องระยะทาง

พม่าเรียนรู้จากศึกก่อนว่าแพ้เพราะอดอยาก จึงขนเสบียงจากยะไข่และพม่าตอนล่างมาสะสม และตั้งคลังเป็นระยะจากเมาะตะมะมาจนถึงค่ายหน้า แต่การมีคลังเสบียงหมายความว่าทัพต้องหยุดอยู่กับที่เพื่อรักษาคลัง

ฝ่ายไทยเห็นว่าถ้าปล่อยให้พม่าตั้งมั่นได้ก็จะรุกลงมาอีก จึงเลือกเป็นฝ่ายเข้าตีก่อน รัชกาลที่ 1 เสด็จเป็นทัพหลวงด้วยพระองค์เอง วังหน้าเป็นทัพหน้า ยกทางเรือขึ้นไปตามแม่น้ำแควน้อยถึงไทรโยค แล้วเดินบกต่อจนประชิดค่ายพม่า

สามวันที่ท่าดินแดง

ทัพไทยเข้าตีค่ายท่าดินแดงและค่ายสามสบพร้อมกัน เพื่อไม่ให้ค่ายหนึ่งช่วยอีกค่ายได้ รบกันทั้งกลางวันกลางคืนสามวัน ค่ายพม่าก็แตกทั้งหมด ทัพไทยไล่ตามไปเผาคลังเสบียงตามทางจนถึงค่ายพระมหาอุปราชเลยด่านออกไป

หลังศึกนี้ สถานการณ์กลับด้าน ไทยเป็นฝ่ายยกไปตีเมืองทวายในปีต่อๆ มา ส่วนพม่าหันไปรุกทางล้านนาแทน ด่านพระเจดีย์สามองค์ซึ่งเคยเป็นทางเข้าของทัพพม่ามาหลายร้อยปีจึงเงียบลง

จุดบนเส้นทางทัพ 6 จุด

ปีในหน้านี้นับแบบปัจจุบัน เอกสารเก่านับเดือนกุมภาพันธ์ 2330 ว่ายังอยู่ในปี 2329 ตำราจำนวนมากจึงเขียนว่าสงครามท่าดินแดงเกิดใน พ.ศ. 2329 วันที่ของการรบเป็นไปตามที่วิกิพีเดียภาษาไทยเทียบไว้

  1. 1

    กรุงเทพฯ (พระนคร)

    กุมภาพันธ์ 2330กรุงเทพมหานคร13.752, 100.493

    พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกและกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทเสด็จยกทัพทางเรือออกจากกรุงเทพฯ ทัพหน้าของวังหน้าราว 30,000 คน ทัพหลวงอีกกว่า 30,000 คน คราวนี้ไม่รอตั้งรับที่ลาดหญ้า แต่ยกขึ้นไปตีข้าศึกถึงชายแดน

    พระอุโบสถวัดชนะสงคราม หลังคาซ้อนชั้น ผนังสีขาว
    วัดชนะสงคราม ย่านบางลำพู กรุงเทพฯ · ภาพ: Supanut Arunoprayote · CC BY 4.0 ผ่าน Wikimedia Commons

    กรุงเทพฯ เพิ่งสร้างได้สามปีเมื่อเกิดสงครามเก้าทัพ สถานที่ที่ผูกกับศึกนี้โดยตรงคือวัดชนะสงคราม ย่านบางลำพู ซึ่งกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาททรงบูรณะ และได้นามนี้หลังทรงชนะศึกพม่า กับพื้นที่วังหน้าเดิม ซึ่งปัจจุบันคือพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร

    นำทาง ↗

  2. 2

    ไทรโยค

    กุมภาพันธ์ 2330กาญจนบุรี≈ ตำแหน่งโดยประมาณ14.434, 98.854

    ทัพเรือขึ้นไปตามแม่น้ำแควน้อยถึงไทรโยค แล้วขึ้นบกเดินทัพต่อ วังหน้าให้ทัพหน้า 20,000 คนรีบขึ้นไปประชิดค่ายพม่าที่สามสบ

    แม่น้ำแควน้อยไหลผ่านป่าเขา มีเรือนแพจอดริมฝั่ง
    แม่น้ำแควน้อยในอุทยานแห่งชาติไทรโยค · ภาพ: Ananda · Public domain ผ่าน Wikimedia Commons

    เมืองไทรโยคเป็นเมืองด่านริมแม่น้ำแควน้อยของเมืองกาญจนบุรี ปัจจุบันเป็นอุทยานแห่งชาติไทรโยค มีน้ำตกไทรโยคใหญ่ไหลลงแม่น้ำแควน้อย มีแพพักและเรือล่องแม่น้ำ ส่วนน้ำตกไทรโยคน้อยอยู่ริมทางหลวง 323 ใกล้ตัวอำเภอ

    ตำแหน่งบนแผนที่: พิกัดที่ทำการอุทยานแห่งชาติไทรโยค ริมแม่น้ำแควน้อย เมืองไทรโยคเก่าอยู่ในย่านเดียวกัน

    ที่เที่ยวใกล้จุดนี้

    ที่กินใกล้จุดนี้

    นำทาง ↗

  3. 3

    ท่าขนุน (ทองผาภูมิ)

    กุมภาพันธ์ 2330กาญจนบุรี14.741, 98.636

    ทัพหลวงมาตั้งที่ท่าขนุน เป็นฐานหนุนทัพหน้าที่ยกล่วงหน้าขึ้นไป ก่อนจะเคลื่อนตามขึ้นไปตั้งค่ายใกล้ค่ายพม่าที่ท่าดินแดง

    ท่าขนุนคือที่ตั้งตัวอำเภอทองผาภูมิในปัจจุบัน ริมแม่น้ำแควน้อย เหนือขึ้นไปเป็นเขื่อนวชิราลงกรณ ในตัวอำเภอมีตลาดเช้าและวัดท่าขนุน

    ที่กินใกล้จุดนี้

    นำทาง ↗

  4. 4

    ท่าดินแดง

    ราว 21–23 กุมภาพันธ์ 2330กาญจนบุรี≈ ตำแหน่งโดยประมาณ15.000, 98.600

    ทัพหน้าของพม่าตั้งค่ายอยู่ที่ท่าดินแดงและสามสบ พร้อมยุ้งฉางเสบียงที่ขนมาสะสมไว้ ทัพไทยขึ้นมาตั้งค่ายประชิดห่างกันเพียงสองสามกิโลเมตร

    สมรภูมิหลักของศึกนี้
    กับใคร
    ทัพหน้าของพม่าราว 30,000 คน ภายใต้เมียนหวุ่นและเมียนเมหวุ่น แม่ทัพชุดเดียวกับที่แพ้ที่ลาดหญ้า
    ที่ไหน
    ค่ายท่าดินแดง ริมแม่น้ำแควน้อยตอนบน
    อย่างไร
    ทัพไทยเข้าตีค่ายท่าดินแดงและค่ายสามสบพร้อมกัน ยิงปืนใหญ่โต้ตอบกันทั้งวันทั้งคืน
    ผล
    รบกันสามวัน ค่ายพม่าแตกทั้งหมด
    ทิวเขาสลับซับซ้อนยามเย็น มองจากสันเขาที่เป็นทุ่งหญ้า
    ทิวเขาเหนืออ่างเก็บน้ำเขื่อนวชิราลงกรณ ในอุทยานแห่งชาติเขาแหลม · ภาพ: Kzoverheat · CC BY-SA 3.0 ผ่าน Wikimedia Commons

    ปัจจุบันบ้านท่าดินแดงเป็นชุมชนริมอ่างเก็บน้ำเขื่อนวชิราลงกรณ ในตำบลปรังเผล ไม่มีอนุสรณ์ของการรบตั้งอยู่ในพื้นที่ ทางหลวง 323 ช่วงทองผาภูมิ–สังขละบุรีผ่านใกล้ย่านนี้ มีจุดชมวิวอ่างเก็บน้ำและอุทยานแห่งชาติเขาแหลมอยู่ระหว่างทาง

    ตำแหน่งบนแผนที่: พิกัดย่านบ้านท่าดินแดง ตำบลปรังเผล อำเภอสังขละบุรี โดยประมาณ ที่ตั้งค่ายเดิมริมแม่น้ำแควน้อยจมอยู่ใต้อ่างเก็บน้ำเขื่อนวชิราลงกรณ

    ที่กินใกล้จุดนี้

    อ่านรายละเอียด →นำทาง ↗

  5. 5

    สามสบ (สามประสบ สังขละบุรี)

    ราว 21–23 กุมภาพันธ์ 2330กาญจนบุรี≈ ตำแหน่งโดยประมาณ15.137, 98.452

    ค่ายสามสบอยู่เหนือท่าดินแดงขึ้นไป เป็นค่ายที่ทัพหน้าของวังหน้ารับหน้าที่เข้าตี

    ปะทะทัพพม่า
    กับใคร
    ทัพหน้าของพม่าอีกส่วนหนึ่ง
    ที่ไหน
    ค่ายสามสบ ที่ลำน้ำสามสายมารวมกัน
    อย่างไร
    ทัพหน้าของวังหน้าภายใต้พระยากลาโหมราชเสนา พระยาจ่าแสนยากร และเจ้าพระยารัตนาพิพิธ ตั้งค่ายล้อมแล้วเข้าตีพร้อมกับทางท่าดินแดง
    ผล
    ค่ายแตกในคราวเดียวกัน ทัพไทยไล่ตามขึ้นไปทางด่าน
    ซากโบสถ์เก่าก่ออิฐโผล่พ้นน้ำในอ่างเก็บน้ำเขื่อนวชิราลงกรณ
    โบสถ์วัดวังก์วิเวการามเดิม หรือเมืองบาดาล ที่สามประสบ สังขละบุรี · ภาพ: Z3144228 · CC BY-SA 4.0 ผ่าน Wikimedia Commons

    เมืองสังขละบุรีเดิมและวัดวังก์วิเวการามหลังเก่าจมอยู่ใต้อ่างเก็บน้ำเขื่อนวชิราลงกรณตั้งแต่ราว พ.ศ. 2527 ช่วงน้ำลดจะเห็นโบสถ์เก่าโผล่พ้นน้ำ เรียกกันว่าเมืองบาดาล นั่งเรือจากท่าใกล้สะพานมอญไปชมได้ สะพานมอญเป็นสะพานไม้ยาวข้ามแม่น้ำซองกาเลีย คนนิยมไปใส่บาตรตอนเช้า

    ตำแหน่งบนแผนที่: พิกัดย่านสามประสบ จุดที่แม่น้ำซองกาเลีย บีคลี่ และรันตีไหลมารวมกัน ค่ายเดิมอยู่ใต้ผิวน้ำของอ่างเก็บน้ำ

    ที่กินใกล้จุดนี้

    อ่านรายละเอียด →นำทาง ↗

  6. 6

    ด่านพระเจดีย์สามองค์

    ปลายกุมภาพันธ์ 2330กาญจนบุรี15.302, 98.402

    ทัพไทยไล่ตามพม่าที่แตกหนีไปจนถึงค่ายของพระมหาอุปราชที่ลำน้ำแม่กษัตริย์ เลยด่านออกไป พระมหาอุปราชถอยกลับเมาะตะมะ ทัพไทยเผายุ้งฉางและเสบียงที่พม่าสะสมไว้ตามทางทั้งหมดแล้วเลิกทัพกลับ

    เจดีย์สีขาวสามองค์เรียงกันบนลานหญ้าที่ด่านเจดีย์สามองค์
    เจดีย์สามองค์ที่ด่านพระเจดีย์สามองค์ อำเภอสังขละบุรี · ภาพ: Woonzen5558 · CC BY-SA 4.0 ผ่าน Wikimedia Commons

    ปัจจุบันเป็นจุดผ่อนปรนการค้าชายแดนไทย–เมียนมา มีเจดีย์สีขาวขนาดเล็กสามองค์ตั้งเรียงกันกลางลานหญ้า ล้อมด้วยร้านขายของที่ระลึก อยู่ห่างตัวอำเภอสังขละบุรีราว 20 กิโลเมตร การข้ามแดนเปิดและปิดตามสถานการณ์ ควรตรวจสอบก่อนเดินทาง

    ที่กินใกล้จุดนี้

    อ่านรายละเอียด →นำทาง ↗

เที่ยวต่อในจังหวัดที่ทัพผ่าน

คู่มือที่เที่ยวและที่กินของแต่ละจังหวัด จาก songkran.com เว็บท่องเที่ยวในเครือเดียวกัน

เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง

  • ปีของสงคราม: ตำราไทยส่วนใหญ่เขียน พ.ศ. 2329 ตามปฏิทินเก่า การรบจริงอยู่ในเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ. 1787 ซึ่งตรงกับ พ.ศ. 2330 ตามการนับปัจจุบัน
  • จำนวนทัพ: ทัพพม่า 50,000 คนเป็นจำนวนรวมที่เมาะตะมะ ทัพหน้าที่มาตั้งค่ายจริงมีราว 30,000 คน บางแหล่งให้ตัวเลขทัพพม่าที่เข้ามา 36,000 คน
  • ที่ตั้งค่าย: ทั้งท่าดินแดงและสามสบอยู่ใต้อ่างเก็บน้ำเขื่อนวชิราลงกรณในปัจจุบัน หมุดบนแผนที่เป็นตำแหน่งโดยประมาณ

คำถามที่พบบ่อย

ท่าดินแดงอยู่ที่ไหน

อยู่ริมแม่น้ำแควน้อยตอนบน ในตำบลปรังเผล อำเภอสังขละบุรี จังหวัดกาญจนบุรี ปัจจุบันพื้นที่ค่ายเดิมอยู่ใต้อ่างเก็บน้ำเขื่อนวชิราลงกรณ

สงครามท่าดินแดงต่างจากสงครามเก้าทัพอย่างไร

เป็นศึกปีถัดมา พม่ามาทางเดียวแทนที่จะมาห้าทาง และไทยเป็นฝ่ายยกขึ้นไปตีถึงค่ายพม่า แทนที่จะตั้งรับอยู่ที่ลาดหญ้า

นิราศท่าดินแดงคืออะไร

กลอนเพลงยาวที่เชื่อกันว่าเป็นพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 1 เล่าการเสด็จยกทัพไปรบพม่าที่ท่าดินแดงคราวนี้

แหล่งอ้างอิง
  1. สงครามท่าดินแดง – วิกิพีเดีย
  2. สงครามเก้าทัพ – วิกิพีเดีย (อ้างพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 1 และไทยรบพม่า)

ปรับปรุงล่าสุด 14 พฤศจิกายน 2569