หน้าแรก › เส้นทางเดินทัพ › วีรกรรมทุ่งสัมฤทธิ์ ท้าวสุรนารีกับชาวโคราช
วีรกรรมทุ่งสัมฤทธิ์ ท้าวสุรนารีกับชาวโคราช
เรื่องนี้ไม่ได้อยู่ในสงครามเก้าทัพ แต่เกิดหลังจากนั้น 41 ปี ในรัชกาลที่ 3 และข้าศึกไม่ใช่พม่า เรานำมาไว้ในเว็บนี้เพราะเป็นที่มาของนามสุรนารี เมื่อทัพเจ้าอนุวงศ์แห่งเวียงจันทน์ยึดเมืองนครราชสีมาและกวาดต้อนชาวเมืองไป ครัวชาวโคราชได้ลุกขึ้นสู้ผู้คุมที่ทุ่งสัมฤทธิ์ และคุณหญิงโม ภรรยาพระยาปลัดเมือง ได้รับการยกย่องเป็นท้าวสุรนารี
- 1จุดที่ทัพผ่าน เลขตรงกับรายการด้านล่าง
- 2สมรภูมิหลัก
- 1–3หลายจุดอยู่ใกล้กัน กดเพื่อขยาย
- ≈ ตำแหน่งโดยประมาณ
กดปุ่ม + เพื่อขยาย แล้วลากเพื่อเลื่อนแผนที่ บนมือถือใช้สองนิ้วถ่างได้ กดเลขเพื่ออ่านเรื่องของจุดนั้น
เครื่องหมาย ≈ คือตำแหน่งโดยประมาณ เส้นเขตแดนบนแผนที่เป็นของปัจจุบัน ใช้เพื่อบอกตำแหน่งเท่านั้น เส้นทางเดินทัพเป็นแนวโดยประมาณจากพงศาวดารและงานศึกษา ไม่ใช่เส้นทางจริงทุกก้าว เส้นประคือทัพข้าศึก เส้นทึบคือทัพไทย
ทำไมเจ้าอนุวงศ์จึงยกทัพมา
เวียงจันทน์เป็นประเทศราชของกรุงเทพฯ มาตั้งแต่ปลายสมัยธนบุรี ชาวลาวจำนวนมากถูกกวาดต้อนมาอยู่ในหัวเมืองชั้นใน เจ้าอนุวงศ์ทรงต้องการพาผู้คนเหล่านั้นกลับ และปลดเวียงจันทน์จากการเป็นประเทศราช พระราชพงศาวดารฝ่ายไทยเล่าว่า ขณะนั้นมีข่าวลือไปถึงเวียงจันทน์ว่าอังกฤษซึ่งเพิ่งชนะพม่าจะยกมาตีกรุงเทพฯ เจ้าอนุวงศ์จึงเห็นเป็นโอกาส
ในประวัติศาสตร์ไทยเรียกเหตุการณ์นี้ว่ากบฏเจ้าอนุวงศ์ ส่วนประวัติศาสตร์ลาวถือว่าเป็นสงครามกู้เอกราช และยกย่องเจ้าอนุวงศ์เป็นวีรกษัตริย์ การอ่านเรื่องนี้จึงควรรู้ว่ามีสองมุมมอง
จากเมืองที่ถูกยึดถึงทุ่งสัมฤทธิ์
ทัพเวียงจันทน์เข้าเมืองนครราชสีมาได้โดยง่าย เพราะกำลังของเมืองไปราชการที่อื่น ชาวเมืองถูกแบ่งเป็นขบวนเดินขึ้นเหนือ มีทหารลาวคุม ขบวนของกรมการเมืองและครอบครัวมาหยุดที่ทุ่งสัมฤทธิ์ ใกล้เมืองพิมาย
ที่นั่น ชาวเมืองซึ่งนำโดยพระยาปลัดและกรมการวางแผนลุกขึ้นสู้ ฆ่าทหารผู้คุมได้เกือบหมด แล้วตั้งค่ายรับกองทัพที่เจ้าอนุวงศ์ส่งมาปราบจนแตกกลับไป เหตุการณ์นี้ทำให้เจ้าอนุวงศ์เสียทั้งกำลังและเวลา เมื่อทัพจากกรุงเทพฯ ยกขึ้นมา จึงต้องถอยจากเมืองนครราชสีมา
คุณหญิงโมกลายเป็นท้าวสุรนารี
พระราชพงศาวดารรัชกาลที่ 3 เล่าว่าท่านผู้หญิงโม ภรรยาพระยาปลัด คุมพวกผู้หญิงเป็นกองหนุนในการรบที่ทุ่งสัมฤทธิ์ ต่อมาพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้เป็นท้าวสุรนารี พร้อมพระราชทานเครื่องยศทองคำ ตำราระบุวันสถาปนาว่า 30 ตุลาคม 2370
อีกราวร้อยปีต่อมา ใน พ.ศ. 2477 ชาวนครราชสีมาร่วมกันสร้างอนุสาวรีย์ของท่านที่หน้าประตูชุมพล นับเป็นอนุสาวรีย์สตรีสามัญชนแห่งแรกของประเทศ และท่านกลายเป็นย่าโม ศูนย์รวมใจของคนโคราชมาถึงปัจจุบัน
จุดบนเส้นทางทัพ 3 จุด
ปีในหน้านี้นับแบบปัจจุบัน เหตุการณ์เกิดในเดือนกุมภาพันธ์–มีนาคม ค.ศ. 1827 ตรงกับ พ.ศ. 2370 แต่เอกสารเก่าซึ่งขึ้นปีใหม่ราวเดือนเมษายนนับว่ายังอยู่ในปี 2369 อนุสาวรีย์และตำราส่วนใหญ่จึงระบุ พ.ศ. 2369
- 1
เวียงจันทน์
เจ้าอนุวงศ์ กษัตริย์เวียงจันทน์ซึ่งเป็นประเทศราชของกรุงเทพฯ ยกทัพข้ามแม่น้ำโขงลงมา โดยแจ้งหัวเมืองตามทางว่าจะลงไปช่วยกรุงเทพฯ รบกับอังกฤษ จึงเดินทัพผ่านหัวเมืองอีสานมาได้โดยไม่มีใครขวาง
อนุสาวรีย์เจ้าอนุวงศ์ ริมแม่น้ำโขง นครหลวงเวียงจันทน์ · ภาพ: Stefan Fussan · CC BY-SA 3.0 ผ่าน Wikimedia Commons เมืองหลวงของอาณาจักรล้านช้างเวียงจันทน์ ซึ่งเป็นประเทศราชของกรุงเทพฯ มาตั้งแต่ พ.ศ. 2322 ปัจจุบันคือนครหลวงของลาว ริมแม่น้ำโขงตรงข้ามจังหวัดหนองคาย มีอนุสาวรีย์เจ้าอนุวงศ์ตั้งอยู่ในสวนริมโขง ในประวัติศาสตร์ลาว พระองค์ทรงเป็นวีรกษัตริย์ผู้พยายามกอบกู้เอกราช
- 2
เมืองนครราชสีมา
พระราชพงศาวดารเล่าว่าทัพเวียงจันทน์มาถึงเมืองนครราชสีมาขณะเจ้าเมืองและพระยาปลัดไปราชการที่เมืองขุขันธ์ จึงยึดเมืองได้ง่าย แล้วกวาดต้อนชาวเมืองทั้งชายหญิงและเด็กขึ้นไปทางเวียงจันทน์ พระยาปลัดรู้ข่าวจึงกลับมาแสร้งยอมเข้าด้วย เพื่อจะได้เดินทางไปกับครอบครัว
อนุสาวรีย์ท้าวสุรนารี หน้าประตูชุมพล เมืองนครราชสีมา · ภาพ: Yakuzakorat · CC BY-SA 3.0 ผ่าน Wikimedia Commons อนุสาวรีย์ท้าวสุรนารีตั้งอยู่หน้าประตูชุมพล ประตูเมืองด้านตะวันตก หล่อด้วยทองแดงรมดำ สูง 1.85 เมตร ในท่ายืน มือขวากุมดาบ หันหน้าไปทางกรุงเทพฯ ออกแบบโดยศาสตราจารย์ศิลป์ พีระศรี ร่วมกับพระเทวาภินิมมิต เปิดเมื่อ พ.ศ. 2477 ใต้ฐานบรรจุอัฐิของท่าน คนโคราชมากราบไหว้ตลอดทั้งวัน และมีงานฉลองวันแห่งชัยชนะของท้าวสุรนารีช่วง 23 มีนาคม ถึง 3 เมษายนของทุกปี
ที่เที่ยวใกล้จุดนี้
- อนุสาวรีย์ท้าวสุรนารี และประตูชุมพล ↗Google Maps
- วัดศาลาลอย ↗Google Mapsวัดที่ท้าวสุรนารีสร้าง
- วัดพระนารายณ์มหาราช (วัดกลางนคร) ↗Google Maps
- ที่เที่ยวโคราชsongkran.com
ที่กินใกล้จุดนี้
- ตลาดแม่กิมเฮง ↗Google Mapsผัดหมี่โคราชและของกินพื้นเมือง
- ที่กินโคราชsongkran.com
- ร้านอาหารรอบจุดนี้ ↗Google Maps
- 3
ทุ่งสัมฤทธิ์
ขบวนครัวของกรมการเมืองมาหยุดพักที่ทุ่งสัมฤทธิ์ พระราชพงศาวดารเล่าว่าพระยาปลัดขอมีด ขวาน และปืนบางส่วนคืน โดยอ้างว่าจะใช้ล่าสัตว์หาอาหารเลี้ยงครอบครัวระหว่างทาง ตำราส่วนใหญ่ระบุวันรบว่า 4 มีนาคม
สมรภูมิหลักของศึกนี้- กับใคร
- ทหารเวียงจันทน์ผู้คุมขบวนราว 200 คน และกองทัพราว 2,000 คนที่เจ้าอนุวงศ์ส่งมาปราบ
- ที่ไหน
- ทุ่งสัมฤทธิ์ แขวงเมืองนครราชสีมา ปัจจุบันอยู่ในอำเภอพิมาย
- อย่างไร
- ชาวเมืองลุกขึ้นพร้อมกันในตอนเช้าตรู่ ฝ่ายชายเข้ารบ ผู้หญิง พระ และเณรช่วยโห่ร้องหนุน พระราชพงศาวดารว่าท่านผู้หญิงโมคุมผู้หญิงเป็นกองหนุน
- ผล
- ทหารผู้คุมถูกฆ่าเกือบหมด กองทัพที่ตามมาปราบก็แตกกลับไป เมื่อทัพกรุงเทพฯ ยกขึ้นมา เจ้าอนุวงศ์จึงถอยออกจากเมืองนครราชสีมา
ที่บ้านสัมฤทธิ์มีอนุสรณ์สถานวีรกรรมทุ่งสัมฤทธิ์ มีศาลสถิตดวงวิญญาณของนางสาวบุญเหลือและผู้ร่วมรบ ชาวบ้านจัดงานรำลึกทุกต้นเดือนมีนาคม จากที่นี่ไปอุทยานประวัติศาสตร์พิมายได้ในเวลาราว 20 นาที
ตำแหน่งบนแผนที่: พิกัดย่านบ้านสัมฤทธิ์ ตำบลสัมฤทธิ์ อำเภอพิมาย โดยประมาณ
ที่เที่ยวใกล้จุดนี้
- อนุสรณ์สถานวีรกรรมทุ่งสัมฤทธิ์ ↗Google Maps
- อุทยานประวัติศาสตร์พิมาย ↗Google Mapsปราสาทหินพิมาย ห่างราว 15 กม.
- ไทรงาม พิมาย ↗Google Maps
- ที่เที่ยวโคราชsongkran.com
ที่กินใกล้จุดนี้
- ผัดหมี่พิมาย ร้านย่านไทรงาม ↗Google Maps
- ที่กินโคราชsongkran.com
- ร้านอาหารรอบจุดนี้ ↗Google Maps
เที่ยวต่อในจังหวัดที่ทัพผ่าน
คู่มือที่เที่ยวและที่กินของแต่ละจังหวัด จาก songkran.com เว็บท่องเที่ยวในเครือเดียวกัน
- นครราชสีมาจุดที่ 2, 3ที่เที่ยวโคราช →ที่กินโคราช →
เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง
- บทบาทของคุณหญิงโม: คำให้การและใบบอกร่วมสมัยที่เล่าการรบ เช่น คำให้การขุนโอฐ ไม่ได้เอ่ยชื่อท่าน ชื่อท่านปรากฏในพระราชพงศาวดารรัชกาลที่ 3 และจดหมายเหตุเรื่องปราบกบฏเวียงจันทน์ ในฐานะผู้คุมกองหนุนฝ่ายหญิง นักประวัติศาสตร์จึงเห็นต่างกันว่าบทบาทจริงมากน้อยเพียงใด
- นางสาวบุญเหลือ: เรื่องหญิงสาวจุดไฟเผาเกวียนดินปืนจนตัวตาย ยังไม่พบในเอกสารที่เขียนก่อน พ.ศ. 2475
- การเมืองในอนุสาวรีย์: งานศึกษาของสายพิน แก้วงามประเสริฐ เสนอว่าวีรกรรมมีจริง แต่ถูกขยายความเพื่อเป้าหมายทางการเมืองในช่วงสร้างอนุสาวรีย์ เมื่อพิมพ์เป็นหนังสือได้เกิดการประท้วงอย่างรุนแรงในนครราชสีมา
- มุมมองลาว: ประวัติศาสตร์ลาวเล่าเหตุการณ์ช่วงเดียวกันในฐานะสงครามกู้เอกราช ไม่ใช่การกบฏ
- ปี 2369 หรือ 2370: เหตุการณ์อยู่ในต้นปี ค.ศ. 1827 ตามปฏิทินเก่ายังเป็น พ.ศ. 2369 ตามการนับปัจจุบันเป็น พ.ศ. 2370
คำถามที่พบบ่อย
ท้าวสุรนารีเกี่ยวกับสงครามเก้าทัพหรือไม่
ไม่เกี่ยว วีรกรรมทุ่งสัมฤทธิ์เกิดในรัชกาลที่ 3 ต้นปี ค.ศ. 1827 หลังสงครามเก้าทัพ 41 ปี และเป็นศึกกับทัพเวียงจันทน์ ไม่ใช่พม่า ตอนเกิดสงครามเก้าทัพ คุณหญิงโมอายุราว 14–15 ปี
ทุ่งสัมฤทธิ์อยู่ที่ไหน
อยู่ในตำบลสัมฤทธิ์ อำเภอพิมาย จังหวัดนครราชสีมา ห่างตัวเมืองนครราชสีมาราว 45 กิโลเมตร มีอนุสรณ์สถานวีรกรรมทุ่งสัมฤทธิ์
ท้าวสุรนารีคือใคร
คือคุณหญิงโม ภรรยาพระยาปลัดเมืองนครราชสีมา เกิด พ.ศ. 2314 ถึงแก่อสัญกรรม พ.ศ. 2395 คนโคราชเรียกว่าย่าโม
อนุสาวรีย์ท้าวสุรนารีอยู่ที่ไหน
หน้าประตูชุมพล ใจกลางเมืองนครราชสีมา เปิดเมื่อ พ.ศ. 2477 ใต้ฐานบรรจุอัฐิของท่าน
ปรับปรุงล่าสุด 14 พฤศจิกายน 2569