หน้าแรก › เส้นทางเดินทัพ › ศึกลาดหญ้า ทัพหลวงพม่าทางด่านพระเจดีย์สามองค์

ศึกลาดหญ้า ทัพหลวงพม่าทางด่านพระเจดีย์สามองค์

ในเก้าทัพของพระเจ้าปดุง มีถึงห้าทัพ รวม 89,000 คน ที่เดินเข้ามาทางเดียวกัน คือด่านพระเจดีย์สามองค์ มุ่งตรงมากรุงเทพฯ ฝ่ายไทยมีคนน้อยกว่ามาก กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทจึงทรงนำทัพ 30,000 คนไปปิดปากทางที่ทุ่งลาดหญ้า เหนือเมืองกาญจนบุรี ไม่ให้ข้าศึกออกมาถึงที่ราบ ศึกนี้ตัดสินผลแพ้ชนะของสงครามทั้งหมด

ทุ่งลาดหญ้าด่านกรามช้าง ≈เมาะตะมะด่านเจดีย์สามองค์สามสบ ≈ท่าดินแดง ≈ไทรโยค ≈กรุงเทพฯกาญจนบุรีราชบุรีพิษณุโลกกำแพงเพชรนครสวรรค์เมียนมาไทย1234567
  • ทัพข้าศึก
  • ทัพไทย
  • 1จุดที่ทัพผ่าน เลขตรงกับรายการด้านล่าง
  • 2จุดปะทะทัพพม่า
  • 2สมรภูมิหลัก
  • 1–3หลายจุดอยู่ใกล้กัน กดเพื่อขยาย
  • ≈ ตำแหน่งโดยประมาณ

กดปุ่ม + เพื่อขยาย แล้วลากเพื่อเลื่อนแผนที่ บนมือถือใช้สองนิ้วถ่างได้ กดเลขเพื่ออ่านเรื่องของจุดนั้น

เครื่องหมาย ≈ คือตำแหน่งโดยประมาณ เส้นเขตแดนบนแผนที่เป็นของปัจจุบัน ใช้เพื่อบอกตำแหน่งเท่านั้น เส้นทางเดินทัพเป็นแนวโดยประมาณจากพงศาวดารและงานศึกษา ไม่ใช่เส้นทางจริงทุกก้าว เส้นประคือทัพข้าศึก เส้นทึบคือทัพไทย

ทัพใหญ่ที่เดินได้ช้าที่สุด

ทัพทั้งห้าเดินเรียงกันเป็นทอดๆ ทัพที่ 4 และทัพที่ 5 เป็นทัพหน้า ถัดขึ้นไปเป็นทัพของราชบุตรสองพระองค์ที่ท่าดินแดงและสามสบ ท้ายสุดคือทัพหลวง 50,000 คนของพระเจ้าปดุงที่ชายแดน ทางที่ใช้เป็นทางป่าเขาเลียบแม่น้ำแควน้อย แทบไม่มีบ้านเมืองให้หาเสบียง ข้าวทุกกระสอบต้องขนมาจากเมาะตะมะ

ยิ่งทัพใหญ่ก็ยิ่งกินมาก และยิ่งเดินลึกเข้ามา ทางขนเสบียงก็ยิ่งยาว จุดอ่อนนี้ปรากฏตั้งแต่ก่อนศึกเริ่ม เมื่อพระเจ้าปดุงสั่งประหารแม่ทัพคนแรกของทัพที่ 1 ด้วยเหตุที่หาเสบียงไว้ให้ทัพหลวงได้ไม่พอ

ตั้งรับตรงปากทาง ไม่ใช่ที่กำแพงเมือง

ศึกกับพม่าครั้งก่อนๆ ฝ่ายไทยมักตั้งรับอยู่ในพระนคร ปล่อยให้ข้าศึกมาล้อม คราวนี้เปลี่ยนวิธี คือยกออกไปรับถึงชายแดน และเลือกจุดที่ข้าศึกเสียเปรียบที่สุด ทุ่งลาดหญ้าเป็นจุดที่ทางในหุบเขาเปิดออกสู่ที่ราบ ทัพไทยตั้งค่ายขวางไว้ตรงนั้น ทัพพม่าที่ตามมาข้างหลังจึงต้องหยุดอยู่ในป่า เข้ามาช่วยทัพหน้าก็ไม่ได้ จะหาเสบียงก็ไม่มี

ที่ลาดหญ้า สองฝ่ายตั้งค่ายประจันกันราวสองเดือน ยิงปืนใหญ่ใส่กันจากหอรบ ฝ่ายไทยมีปืนลูกไม้ซึ่งใช้ท่อนไม้เป็นกระสุนยิงทำลายค่ายและหอรบของพม่า ระหว่างนั้นกองโจรของพระองค์เจ้าขุนเณรออกตีขบวนเสบียงข้างหลังอยู่ตลอด พงศาวดารพม่าบันทึกว่าทหารอดจนต้องขุดเผือกมันและฆ่าสัตว์พาหนะกิน แล้วยังเกิดโรคระบาดในค่าย

วันเดียวที่ตัดสินทั้งสงคราม

เช้าวันศุกร์ที่ 17 กุมภาพันธ์ 2329 วังหน้ามีรับสั่งให้ทุกกองเข้าตีค่ายพม่าพร้อมกัน รบกันถึงค่ำ ค่ายพม่าก็แตก ทัพไทยไล่ตามจับเชลยและเก็บอาวุธไปจนถึงชายแดน ทหารพม่าที่หนีขึ้นไปยังต้องเจอกองโจรที่ดักอยู่กลางทางอีกชั้น

เมื่อทัพหน้าแตก ทัพที่เหลืออีกสามทัพก็หมดทางไปต่อ พระเจ้าปดุงมีรับสั่งให้ถอยทั้งหมดกลับเมาะตะมะ ทัพใหญ่ 89,000 คนจึงแพ้โดยที่กว่าสองในสามไม่ได้ออกรบเลย จากนั้นวังหน้าทรงแบ่งกำลังลงไปช่วยทางราชบุรี แล้วเสด็จต่อไปปราบพม่าที่ปักษ์ใต้

จุดบนเส้นทางทัพ 7 จุด

ปีในหน้านี้นับแบบปัจจุบัน คือขึ้นปีใหม่วันที่ 1 มกราคม เอกสารเก่าขึ้นปีใหม่ราวเดือนเมษายน จึงนับเหตุการณ์เดือนมกราคมถึงมีนาคม 2329 ว่ายังอยู่ในปี 2328 ตำราจำนวนมากจึงเขียนว่าสงครามเก้าทัพเกิดใน พ.ศ. 2328 ทั้งหมด จุดที่ 1–5 คือที่ตั้งทัพพม่าที่เรียงต่อกันจากเมาะตะมะลงมา จุดที่ 6–7 คือที่ซึ่งสองฝ่ายรบกัน

  1. 1

    เมาะตะมะ (ที่ชุมนุมทัพหลวงพม่า)

    พฤศจิกายน–ธันวาคม 232816.530, 97.602

    ทัพที่ 4 ถึงทัพที่ 8 รวม 89,000 คนมาชุมนุมกันที่เมาะตะมะ พระเจ้าปดุงเสด็จจากกรุงอังวะมาถึงในเดือนธันวาคม 2328 ก่อนหน้านั้นแม่ทัพคนแรกของทัพที่ 1 ถูกประหารเพราะหาเสบียงไว้ให้ทัพหลวงได้ไม่พอ เป็นสัญญาณแรกของปัญหาเสบียงที่ตามหลอกหลอนพม่าไปตลอดศึก

    เมืองท่าปากแม่น้ำสาละวินในรัฐมอญของเมียนมา ชื่อปัจจุบันคือโมตะมะ (Mottama) อยู่ตรงข้ามเมืองเมาะลำเลิง ในศึกกับไทยหลายครั้ง พม่าใช้ที่นี่เป็นที่รวมพลและสะสมเสบียงก่อนข้ามแดนมาทางด่านพระเจดีย์สามองค์และด่านแม่ละเมา

    นำทาง ↗

  2. 2

    ด่านพระเจดีย์สามองค์

    ธันวาคม 2328 – มกราคม 2329กาญจนบุรี15.302, 98.402

    ทัพหน้าข้ามด่านเข้ามาก่อน ทัพหลวง 50,000 คนของพระเจ้าปดุงตามมาตั้งที่ปลายลำน้ำรันตีไม่ไกลจากด่าน ฝ่ายไทยส่งเชลยพม่าที่จับได้ตั้งแต่สมัยธนบุรีเป็นทูตมาเจรจาถึงค่ายหลวง แต่ไม่เป็นผล

    เจดีย์สีขาวสามองค์เรียงกันบนลานหญ้าที่ด่านเจดีย์สามองค์
    เจดีย์สามองค์ที่ด่านพระเจดีย์สามองค์ อำเภอสังขละบุรี · ภาพ: Woonzen5558 · CC BY-SA 4.0 ผ่าน Wikimedia Commons

    ปัจจุบันเป็นจุดผ่อนปรนการค้าชายแดนไทย–เมียนมา มีเจดีย์สีขาวขนาดเล็กสามองค์ตั้งเรียงกันกลางลานหญ้า ล้อมด้วยร้านขายของที่ระลึก อยู่ห่างตัวอำเภอสังขละบุรีราว 20 กิโลเมตร การข้ามแดนเปิดและปิดตามสถานการณ์ ควรตรวจสอบก่อนเดินทาง

    ที่กินใกล้จุดนี้

    อ่านรายละเอียด →นำทาง ↗

  3. 3

    สามสบ (สามประสบ สังขละบุรี)

    กาญจนบุรี≈ ตำแหน่งโดยประมาณ15.137, 98.452

    ทัพที่ 7 ของตะแคงจักกุ ราชบุตรพระเจ้าปดุง 11,000 คน ตั้งที่สามสบ เป็นทัพหนุนชั้นที่สอง คอยส่งเสบียงต่อจากทัพหลวงลงไปให้ทัพข้างหน้า

    ซากโบสถ์เก่าก่ออิฐโผล่พ้นน้ำในอ่างเก็บน้ำเขื่อนวชิราลงกรณ
    โบสถ์วัดวังก์วิเวการามเดิม หรือเมืองบาดาล ที่สามประสบ สังขละบุรี · ภาพ: Z3144228 · CC BY-SA 4.0 ผ่าน Wikimedia Commons

    เมืองสังขละบุรีเดิมและวัดวังก์วิเวการามหลังเก่าจมอยู่ใต้อ่างเก็บน้ำเขื่อนวชิราลงกรณตั้งแต่ราว พ.ศ. 2527 ช่วงน้ำลดจะเห็นโบสถ์เก่าโผล่พ้นน้ำ เรียกกันว่าเมืองบาดาล นั่งเรือจากท่าใกล้สะพานมอญไปชมได้ สะพานมอญเป็นสะพานไม้ยาวข้ามแม่น้ำซองกาเลีย คนนิยมไปใส่บาตรตอนเช้า

    ตำแหน่งบนแผนที่: พิกัดย่านสามประสบ จุดที่แม่น้ำซองกาเลีย บีคลี่ และรันตีไหลมารวมกัน ค่ายเดิมอยู่ใต้ผิวน้ำของอ่างเก็บน้ำ

    ที่กินใกล้จุดนี้

    อ่านรายละเอียด →นำทาง ↗

  4. 4

    ท่าดินแดง

    กาญจนบุรี≈ ตำแหน่งโดยประมาณ15.000, 98.600

    ทัพที่ 6 ของตะแคงกามะ ราชบุตรอีกพระองค์ 12,000 คน ตั้งที่ท่าดินแดง เป็นทัพหนุนชั้นแรกต่อจากทัพหน้า เมื่อทัพหน้าแตกที่ลาดหญ้า ทัพนี้เป็นผู้ส่งข่าวต่อขึ้นไปถึงทัพหลวง

    ทิวเขาสลับซับซ้อนยามเย็น มองจากสันเขาที่เป็นทุ่งหญ้า
    ทิวเขาเหนืออ่างเก็บน้ำเขื่อนวชิราลงกรณ ในอุทยานแห่งชาติเขาแหลม · ภาพ: Kzoverheat · CC BY-SA 3.0 ผ่าน Wikimedia Commons

    ปัจจุบันบ้านท่าดินแดงเป็นชุมชนริมอ่างเก็บน้ำเขื่อนวชิราลงกรณ ในตำบลปรังเผล ไม่มีอนุสรณ์ของการรบตั้งอยู่ในพื้นที่ ทางหลวง 323 ช่วงทองผาภูมิ–สังขละบุรีผ่านใกล้ย่านนี้ มีจุดชมวิวอ่างเก็บน้ำและอุทยานแห่งชาติเขาแหลมอยู่ระหว่างทาง

    ตำแหน่งบนแผนที่: พิกัดย่านบ้านท่าดินแดง ตำบลปรังเผล อำเภอสังขละบุรี โดยประมาณ ที่ตั้งค่ายเดิมริมแม่น้ำแควน้อยจมอยู่ใต้อ่างเก็บน้ำเขื่อนวชิราลงกรณ

    ที่กินใกล้จุดนี้

    อ่านรายละเอียด →นำทาง ↗

  5. 5

    ไทรโยค

    กาญจนบุรี≈ ตำแหน่งโดยประมาณ14.434, 98.854

    ทัพหน้าเดินเลียบแม่น้ำแควน้อยลงมาถึงเมืองไทรโยค แล้วตัดข้ามเขาไปลงแม่น้ำแควใหญ่ที่ท่ากระดาน เสบียงทุกกระสอบของทัพหน้าต้องขนผ่านทางช่วงนี้ ซึ่งต่อมากองโจรของพระองค์เจ้าขุนเณรออกซุ่มตีจนขบวนเสบียงเดินไม่ได้

    แม่น้ำแควน้อยไหลผ่านป่าเขา มีเรือนแพจอดริมฝั่ง
    แม่น้ำแควน้อยในอุทยานแห่งชาติไทรโยค · ภาพ: Ananda · Public domain ผ่าน Wikimedia Commons

    เมืองไทรโยคเป็นเมืองด่านริมแม่น้ำแควน้อยของเมืองกาญจนบุรี ปัจจุบันเป็นอุทยานแห่งชาติไทรโยค มีน้ำตกไทรโยคใหญ่ไหลลงแม่น้ำแควน้อย มีแพพักและเรือล่องแม่น้ำ ส่วนน้ำตกไทรโยคน้อยอยู่ริมทางหลวง 323 ใกล้ตัวอำเภอ

    ตำแหน่งบนแผนที่: พิกัดที่ทำการอุทยานแห่งชาติไทรโยค ริมแม่น้ำแควน้อย เมืองไทรโยคเก่าอยู่ในย่านเดียวกัน

    ที่เที่ยวใกล้จุดนี้

    ที่กินใกล้จุดนี้

    นำทาง ↗

  6. 6

    ด่านกรามช้าง (ท่ากระดาน)

    ธันวาคม 2328กาญจนบุรี≈ ตำแหน่งโดยประมาณ14.370, 99.140

    จุดแรกที่สองฝ่ายปะทะกัน กองมอญของพระยามหาโยธา (เจ่ง) ถูกส่งล่วงหน้าขึ้นมาตั้งขัดตาทัพ คอยสกัดและส่งข่าวให้ทัพใหญ่ที่ลาดหญ้า

    ปะทะทัพพม่า
    กับใคร
    ทัพที่ 4 ของเมียนหวุ่น ทัพหน้าของพม่า ราว 10,000–11,000 คน
    ที่ไหน
    ด่านกรามช้าง ริมแม่น้ำแควใหญ่ เหนือทุ่งลาดหญ้าขึ้นไป
    อย่างไร
    กองมอญ 3,000 คนตั้งสกัดอยู่ที่ด่าน เมื่อทัพหน้าพม่าซึ่งมีคนมากกว่าหลายเท่ายกมาถึงก็เข้าตีทันที
    ผล
    กองมอญต้านไม่อยู่ ถอยกลับลงมาหาทัพใหญ่ ทัพพม่าตามลงมาตั้งค่ายที่ลาดหญ้า
    น้ำตกหินปูนไหลเป็นชั้นลงแอ่งน้ำสีเขียวในป่า
    น้ำตกเอราวัณ ในอุทยานแห่งชาติเอราวัณ ย่านด่านกรามช้างเดิม · ภาพ: Don Ramey Logan · CC BY 4.0 ผ่าน Wikimedia Commons

    ปัจจุบันย่านนี้คืออุทยานแห่งชาติเอราวัณ อำเภอศรีสวัสดิ์ มีน้ำตกเอราวัณเจ็ดชั้นเป็นที่เที่ยวหลักของกาญจนบุรี ห่างตัวเมืองราว 65 กิโลเมตรตามทางหลวง 3199 ซึ่งผ่านอุทยานประวัติศาสตร์สงครามเก้าทัพก่อนถึง จึงเที่ยวสองแห่งในวันเดียวกันได้

    ตำแหน่งบนแผนที่: พิกัดย่านน้ำตกเอราวัณ งานเขียนปัจจุบันระบุว่าด่านกรามช้างอยู่บริเวณอุทยานแห่งชาติเอราวัณ ริมแม่น้ำแควใหญ่ ตำแหน่งด่านที่แน่นอนไม่ทราบ

    ที่กินใกล้จุดนี้

    นำทาง ↗

  7. 7

    ทุ่งลาดหญ้า (อุทยานประวัติศาสตร์สงครามเก้าทัพ)

    ธันวาคม 2328 – 17 กุมภาพันธ์ 2329กาญจนบุรี14.213, 99.235

    กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทเสด็จยกทัพ 30,000 คนออกจากกรุงเทพฯ ในเดือนธันวาคม 2328 มาตั้งค่ายปิดปากทางไว้ก่อนทัพพม่าจะลงมาถึง เดือนมกราคม พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเสด็จยกทัพหลวง 20,000 คนตามมาช่วย แต่เมื่อวังหน้ากราบทูลว่าพม่าอดอยากใกล้แตกแล้ว จึงเสด็จกลับไปรักษาพระนคร

    สมรภูมิหลักของศึกนี้
    กับใคร
    ทัพที่ 4 และทัพที่ 5 ของพม่า รวมราว 15,000–16,000 คน มีทัพหนุนอีกสามทัพเรียงอยู่ข้างหลังไปจนถึงชายแดน
    ที่ไหน
    ทุ่งลาดหญ้า เชิงเขาบรรทัด เหนือเมืองกาญจนบุรีเก่า ปัจจุบันอยู่ในตำบลช่องสะเดาและตำบลลาดหญ้า อำเภอเมืองกาญจนบุรี
    อย่างไร
    ตั้งค่ายปิดปากทางออกจากหุบเขา ยิงปืนใหญ่จากหอรบโต้ตอบกัน ส่งกองโจรตัดเสบียง ลวงให้ข้าศึกเห็นว่ามีกำลังมาเสริมทุกวัน แล้วเข้าตีพร้อมกันทุกค่ายเมื่อข้าศึกอดอยาก
    ผล
    ค่ายพม่าแตกในค่ำวันที่ 17 กุมภาพันธ์ 2329 ทัพไทยไล่ตามไปถึงชายแดน พระเจ้าปดุงมีรับสั่งให้ถอยทุกทัพกลับเมาะตะมะ
    ปรางค์ก่ออิฐเก่าตั้งอยู่กลางลานดิน มีต้นไม้ใหญ่อยู่ด้านข้าง
    วัดขุนแผน โบราณสถานในเมืองกาญจนบุรีเก่า ตำบลลาดหญ้า เมืองหน้าด่านในสมัยสงครามเก้าทัพ อยู่คนละแห่งกับอุทยานประวัติศาสตร์สงครามเก้าทัพ ซึ่งอยู่ถัดเข้าไปตามทางหลวง 3199 · ภาพ: Kriengsak Jirasirirojanakorn · CC BY-SA 4.0 ผ่าน Wikimedia Commons

    กองทัพบกสร้างอุทยานประวัติศาสตร์สงครามเก้าทัพไว้ที่ตำบลช่องสะเดา อำเภอเมืองกาญจนบุรี แยกจากทางหลวง 3199 (กาญจนบุรี–เขื่อนศรีนครินทร์) ที่ราวกิโลเมตรที่ 24 เข้าไปราว 700 เมตร ห่างตัวเมืองประมาณ 40 กิโลเมตร ภายในมีอาคารนิทรรศการ โต๊ะทรายจำลองภูมิประเทศและการวางกำลังของสองฝ่าย และหอสังเกตการณ์มองเห็นทุ่งและทิวเขาโดยรอบ เว็บท่องเที่ยวระบุว่าเปิดทุกวัน 09.00–16.00 น. ไม่เก็บค่าเข้าชม ควรตรวจสอบก่อนเดินทาง

    ตำแหน่งบนแผนที่: พิกัดอุทยานประวัติศาสตร์สงครามเก้าทัพ ตำบลช่องสะเดา ตามเว็บท่องเที่ยว แนวค่ายจริงของสองฝ่ายกินพื้นที่กว้างตามเชิงเขา

    ที่เที่ยวใกล้จุดนี้

    ที่กินใกล้จุดนี้

    อ่านรายละเอียด →นำทาง ↗

เที่ยวต่อในจังหวัดที่ทัพผ่าน

คู่มือที่เที่ยวและที่กินของแต่ละจังหวัด จาก songkran.com เว็บท่องเที่ยวในเครือเดียวกัน

เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง

  • จำนวนคน: พระราชพงศาวดารและไทยรบพม่าให้ตัวเลขทัพพม่าทางนี้ 89,000 คน จากทั้งหมด 144,000 คน ส่วนพงศาวดารพม่าว่ายกมาทั้งสิ้นราว 134,000 คน ตัวเลขสมัยนั้นเป็นจำนวนที่สั่งเกณฑ์ ไม่ใช่จำนวนที่นับได้จริงในสนาม
  • วันตีค่าย: พงศาวดารระบุวันศุกร์ เดือน 3 แรม 4 ค่ำ เทียบได้ 17 กุมภาพันธ์ 2329 งานบางชิ้นเทียบเป็น 18 กุมภาพันธ์
  • กองโจรพระองค์เจ้าขุนเณร: พระราชพงศาวดารว่ามีกำลัง 1,500 คน งานเขียนบางชิ้นว่า 1,800 คน และตำแหน่งพุตะไคร้ที่ซุ่มตีเสบียงยังระบุไม่ได้แน่ชัด
  • ที่ตั้งสนามรบ: แนวค่ายของสองฝ่ายยาวหลายกิโลเมตรตามเชิงเขา อุทยานประวัติศาสตร์สงครามเก้าทัพเป็นจุดรำลึก ไม่ได้แปลว่าการรบเกิดเฉพาะตรงนั้น

คำถามที่พบบ่อย

ทุ่งลาดหญ้าอยู่ที่ไหน

อยู่เหนือตัวเมืองกาญจนบุรีขึ้นไปทางเขื่อนศรีนครินทร์ ในตำบลลาดหญ้าและตำบลช่องสะเดา อำเภอเมืองกาญจนบุรี จุดรำลึกคืออุทยานประวัติศาสตร์สงครามเก้าทัพ ใกล้ทางหลวง 3199 ห่างตัวเมืองราว 40 กิโลเมตร

ใครเป็นแม่ทัพไทยที่ลาดหญ้า

กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท หรือวังหน้า พระอนุชาของรัชกาลที่ 1 ทรงคุมทัพ 30,000 คน มีพระยากลาโหมราชเสนาและพระยาจ่าแสนยากรเป็นทัพหน้า

ทำไมพม่าคนมากกว่าแต่แพ้

เพราะทัพพม่าต้องเดินเรียงกันมาในหุบเขาและถูกปิดปากทางไว้ ทัพที่ได้รบจริงจึงมีเพียงทัพหน้าราว 15,000 คน ส่วนเสบียงที่ต้องขนมาไกลก็ถูกกองโจรไทยตัดจนอดอยาก

พระเจ้าปดุงมาถึงลาดหญ้าหรือไม่

ไม่ถึง ทัพหลวงตั้งอยู่ที่ปลายลำน้ำรันตีใกล้ด่านพระเจดีย์สามองค์ เมื่อทัพหน้าแตกก็ถอยกลับเมาะตะมะ

แหล่งอ้างอิง
  1. สงครามเก้าทัพ – วิกิพีเดีย (อ้างพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 1 และไทยรบพม่า)
  2. Burmese–Siamese War (1785–1786) – Wikipedia
  3. พระองค์เจ้าขุนเณร นายทัพกองโจร – ศิลปวัฒนธรรม
  4. สงครามเก้าทัพ: ไทยใช้กองโจรและแผนลวงรับศึกพม่า – ผู้จัดการออนไลน์
  5. อุทยานประวัติศาสตร์สงคราม 9 ทัพ – lovethailand.org

ปรับปรุงล่าสุด 14 พฤศจิกายน 2569