หน้าแรก › เส้นทางเดินทัพ › ศึกปักษ์ใต้ ชุมพร ไชยา นครศรีธรรมราช

ศึกปักษ์ใต้ ชุมพร ไชยา นครศรีธรรมราช

ระหว่างที่กำลังทั้งหมดของกรุงเทพฯ ติดศึกอยู่ที่กาญจนบุรีและหัวเมืองเหนือ ทัพที่ 1 ของพม่าจากมะริดข้ามคอคอดกระลงมาตีหัวเมืองปักษ์ใต้ฝั่งอ่าวไทยได้ทีละเมือง ตั้งแต่ชุมพร ไชยา ถึงนครศรีธรรมราช โดยแทบไม่มีใครต้านทาน จนเดือนมีนาคม 2329 วังหน้าจึงเสด็จยกทัพเรือลงมาตีกลับ

คลองท่าเสม็ด ≈ไชยาท่าข้ามมะริดกระบุรีชุมพรนครศรีธรรมราชกรุงเทพฯกาญจนบุรีราชบุรีเพชรบุรีระนองพัทลุงพังงาภูเก็ตเมียนมาไทยทะเลอันดามันอ่าวไทย1234567
  • ทัพข้าศึก
  • ทัพไทย
  • 1จุดที่ทัพผ่าน เลขตรงกับรายการด้านล่าง
  • 2สมรภูมิหลัก
  • 4จุดสำคัญ ไม่มีการรบ
  • 1–3หลายจุดอยู่ใกล้กัน กดเพื่อขยาย
  • ≈ ตำแหน่งโดยประมาณ

กดปุ่ม + เพื่อขยาย แล้วลากเพื่อเลื่อนแผนที่ บนมือถือใช้สองนิ้วถ่างได้ กดเลขเพื่ออ่านเรื่องของจุดนั้น

เครื่องหมาย ≈ คือตำแหน่งโดยประมาณ เส้นเขตแดนบนแผนที่เป็นของปัจจุบัน ใช้เพื่อบอกตำแหน่งเท่านั้น เส้นทางเดินทัพเป็นแนวโดยประมาณจากพงศาวดารและงานศึกษา ไม่ใช่เส้นทางจริงทุกก้าว เส้นประคือทัพข้าศึก เส้นทึบคือทัพไทย

หัวเมืองที่ต้องสู้ตามลำพัง

ก่อนศึก กรุงเทพฯ มีหนังสือแจ้งหัวเมืองปักษ์ใต้ให้รู้ว่าพม่าจะมา แต่ไม่ได้ส่งทัพลงมาช่วย เพราะข้าศึกทางกาญจนบุรีใกล้พระนครกว่าและมีจำนวนมากกว่าหลายเท่า เจ้าเมืองชุมพรและไชยามีคนไม่พอสู้ทัพ 7,000 คน จึงพาผู้คนหนีเข้าป่า รักษาคนไว้ก่อนแล้วปล่อยเมืองให้ถูกเผา

ที่นครศรีธรรมราช พม่าไม่ต้องรบเลย เพียงให้เชลยร้องบอกว่ากรุงเทพฯ เสียแล้ว เจ้าพระยานครซึ่งรอทัพหลวงมานานก็เชื่อและทิ้งเมือง เมืองเดียวที่เตรียมสู้คือพัทลุง โดยมีพระภิกษุชื่อพระมหาช่วยเป็นผู้ปลุกใจชาวเมือง

ทัพเรือวังหน้าตีกลับ

เมื่อชนะที่ลาดหญ้าและราชบุรีแล้ว วังหน้าเสด็จกลับกรุงเทพฯ แล้วยกทัพเรือราว 20,000 คนลงใต้ในเดือนมีนาคม 2329 มาขึ้นบกที่ชุมพร ให้ทัพหน้าลงไปไชยา ทัพพม่าที่กำลังจะลงไปตีพัทลุงต้องหันกลับขึ้นมารับ และถูกล้อมตีที่ไชยาจนแตก

จากไชยา วังหน้าเสด็จต่อไปนครศรีธรรมราช ให้เจ้าเมืองต่างๆ รวบรวมผู้คนที่หนีเข้าป่ากลับมาตั้งบ้านเมือง ตั้งพระมหาช่วยเป็นพระยาทุกขราษฎร์ แล้วเสด็จลงไปถึงสงขลา จัดการหัวเมืองมลายูต่อ ทัพที่ลงไปตีเมืองปัตตานีในคราวนี้ได้ปืนใหญ่พญาตานีกลับขึ้นมากรุงเทพฯ

จุดบนเส้นทางทัพ 7 จุด

ปีในหน้านี้นับแบบปัจจุบัน คือขึ้นปีใหม่วันที่ 1 มกราคม เอกสารเก่าขึ้นปีใหม่ราวเดือนเมษายน จึงนับเหตุการณ์เดือนมกราคมถึงมีนาคม 2329 ว่ายังอยู่ในปี 2328 ตำราจำนวนมากจึงเขียนว่าสงครามเก้าทัพเกิดใน พ.ศ. 2328 ทั้งหมด

  1. 1

    มะริด (ที่ตั้งทัพที่ 1)

    กรกฎาคม–ธันวาคม 232812.433, 98.600

    ทัพที่ 1 จำนวน 10,000 คนมาตั้งที่มะริดตั้งแต่กลางปี 2328 เป็นทัพแรกที่ออกเดิน แม่ทัพคนแรกถูกประหารเพราะหาเสบียงสำหรับทัพหลวงได้ไม่พอ เกงหวุ่นแมงยีขึ้นคุมแทน แล้วแบ่งเป็นทัพเรือราว 3,000 คนไปตีถลาง กับทัพบกราว 7,000 คนข้ามไปฝั่งอ่าวไทย

    ทิวทัศน์เมืองมะริดจากมุมสูง เห็นหลังคาบ้านเรือนและทะเล
    เมืองมะริด เมืองท่าฝั่งทะเลอันดามันของเมียนมา · ภาพ: Kyaw_Zin_Win(KT) · CC BY-SA 4.0 ผ่าน Wikimedia Commons

    เมืองท่าฝั่งทะเลอันดามันทางใต้สุดของเมียนมา (Myeik) สมัยอยุธยาเคยเป็นเมืองท่าของไทย เสียแก่พม่าเมื่อ พ.ศ. 2308 ในสงครามเก้าทัพ ทัพที่ 1 มาตั้งที่นี่ตั้งแต่กลางปี 2328 เพื่อสะสมเสบียง แล้วแยกเป็นทัพบกกับทัพเรือลงไปตีหัวเมืองปักษ์ใต้ของไทย

    นำทาง ↗

  2. 2

    กระบุรี–ปากจั่น

    ธันวาคม 2328ระนอง10.404, 98.781

    ทัพบกผ่านเมืองระนองและกระบุรี ข้ามเขาที่ปากจั่น ซึ่งเป็นส่วนแคบที่สุดของแหลมมลายู ไปออกเมืองชุมพร

    อำเภอกระบุรี จังหวัดระนอง อยู่ริมแม่น้ำกระบุรี หรือแม่น้ำปากจั่น ซึ่งเป็นเส้นเขตแดนไทย–เมียนมา ตรงนี้เป็นส่วนที่แคบที่สุดของแหลมมลายู เรียกว่าคอคอดกระ ข้ามเขาจากฝั่งอันดามันไปชุมพรได้ในระยะสั้น

    ที่กินใกล้จุดนี้

    นำทาง ↗

  3. 3

    เมืองชุมพร

    ธันวาคม 2328ชุมพร10.493, 99.180

    เจ้าเมืองชุมพรมีคนไม่พอจะสู้ จึงพาชาวเมืองหนีเข้าป่า ทัพพม่าเข้าเผาเมือง สามเดือนต่อมาทัพเรือของวังหน้ามาขึ้นบกที่นี่ และใช้เมืองชุมพรเป็นที่ตั้งทัพหลวงในการตีกลับ

    อาคารพิพิธภัณฑ์สีขาวหลังคาทรงไทยประยุกต์ มีต้นปาล์มด้านหน้า
    พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ชุมพร · ภาพ: Media lib · CC BY-SA 3.0 ผ่าน Wikimedia Commons

    เมืองชุมพรเป็นประตูสู่ภาคใต้ฝั่งอ่าวไทย เรื่องราวของเมืองตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์ถึงสงครามสมัยต่างๆ จัดแสดงอยู่ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ชุมพร ส่วนชายทะเลมีหาดทรายรีและศาลกรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์

    ที่กินใกล้จุดนี้

    นำทาง ↗

  4. 4

    เมืองไชยา

    ธันวาคม 2328 และมีนาคม 2329สุราษฎร์ธานี9.385, 99.184

    ขาลงทัพพม่าเผาเมืองไชยาเช่นเดียวกับชุมพร ขากลับที่นี่กลายเป็นสนามรบเดียวของศึกปักษ์ใต้ฝั่งอ่าวไทย

    สมรภูมิหลักของศึกนี้
    กับใคร
    ทัพหน้าของทัพที่ 1 ภายใต้เนเมียวคุงนะรัต ราว 2,500 คน
    ที่ไหน
    เมืองไชยา
    อย่างไร
    ทัพหน้าของวังหน้าภายใต้พระยากลาโหมราชเสนาและพระยาจ่าแสนยากรมาถึงก่อน เข้าล้อมไว้ตั้งแต่พม่ายังตั้งค่ายไม่เสร็จ ฝนตกหนักจนปืนใหญ่ฝ่ายไทยใช้ไม่ได้ พม่าจึงตีฝ่าวงล้อมออกไปทางตะวันตก
    ผล
    นายกองพม่าตองพยุงโบตายในที่รบ ทัพไทยไล่ตามได้เชลยจำนวนมาก ทัพพม่าทั้งหมดถอยข้ามเขากลับไปทางมะริด
    เจดีย์พระบรมธาตุไชยาสีขาว ล้อมด้วยเจดีย์รายและระเบียงคด
    พระบรมธาตุไชยา วัดพระบรมธาตุไชยาราชวรวิหาร · ภาพ: samfotograf · CC BY-SA 4.0 ผ่าน Wikimedia Commons

    ไชยาวันนี้เป็นอำเภอของสุราษฎร์ธานี มีวัดพระบรมธาตุไชยาราชวรวิหาร ซึ่งมีเจดีย์ศิลปะศรีวิชัยที่สมบูรณ์ที่สุดในประเทศ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ไชยา อยู่ติดกับวัด ไม่ไกลกันมีสวนโมกขพลารามของท่านพุทธทาส ของฝากขึ้นชื่อคือไข่เค็มไชยา

    อ่านรายละเอียด →นำทาง ↗

  5. 5

    ท่าข้าม (แม่น้ำตาปี พุนพิน)

    ต้นปี 2329สุราษฎร์ธานี9.108, 99.232

    เจ้าพระยานครศรีธรรมราช (พัฒน์) ส่งกำลังราว 1,000 คนมาตั้งรับที่ท่าข้ามแม่น้ำหลวง ทางเดียวที่ทัพบกจะลงไปถึงเมืองนครฯ

    จุดสำคัญของเส้นทางนี้
    กับใคร
    ทัพที่ 1 ของพม่า ราว 7,000 คน
    ที่ไหน
    ท่าข้ามแม่น้ำตาปี ปัจจุบันอยู่ในอำเภอพุนพิน
    อย่างไร
    พม่าใช้ข่าวลวงแทนการรบ ให้เชลยชาวไชยาร้องบอกข้ามฟากว่ากรุงเทพฯ เสียแก่พม่าแล้ว ให้รีบไปบอกนายมายอมอ่อนน้อมเสีย
    ผล
    กองรักษาท่าข้ามนำความกลับไปแจ้งเจ้าเมือง ทางลงไปเมืองนครศรีธรรมราชจึงเปิดโล่ง

    ท่าข้ามคือจุดข้ามแม่น้ำตาปี สมัยก่อนเรียกแม่น้ำหลวง บนทางบกจากไชยาลงไปนครศรีธรรมราช ปัจจุบันอยู่ในอำเภอพุนพิน เป็นที่ตั้งสถานีรถไฟสุราษฎร์ธานีและสะพานจุลจอมเกล้า สะพานรถไฟเหล็กข้ามแม่น้ำตาปี

    ที่เที่ยวใกล้จุดนี้

    นำทาง ↗

  6. 6

    เมืองนครศรีธรรมราช

    ต้นปี 2329นครศรีธรรมราช8.437, 99.966

    เจ้าพระยานคร (พัฒน์) เชื่อข่าวว่ากรุงเทพฯ เสียแล้ว เพราะรอมานานก็ไม่มีทัพหลวงลงมาช่วย จึงพาครอบครัวหนีขึ้นเขาทางตะวันตก ชาวเมืองแตกกระจายหนีตาม ทัพพม่าเข้ายึดเมืองและออกไล่จับผู้คน เมื่อวังหน้าเสด็จมาถึงหลังชนะที่ไชยา ทรงเห็นว่ากำลังข้าศึกเกินกว่าเจ้าเมืองจะสู้ได้ จึงเพียงภาคทัณฑ์ไว้ และให้รวบรวมผู้คนกลับมาตั้งเมืองตามเดิม

    กำแพงเมืองก่ออิฐมีใบเสมาเรียงยาว ด้านหน้าเป็นสนามหญ้า
    กำแพงเมืองนครศรีธรรมราช ด้านทิศเหนือ · ภาพ: Suwannee.payne · CC BY-SA 3.0 ผ่าน Wikimedia Commons

    นครศรีธรรมราชเป็นเมืองใหญ่ที่สุดของปักษ์ใต้ ยังเหลือแนวกำแพงเมืองก่ออิฐและคูเมืองด้านทิศเหนือให้เห็น ใจกลางเมืองคือวัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร ทุกวันเสาร์มีตลาดหลาดหน้าพระธาตุ

    นำทาง ↗

  7. 7

    คลองท่าเสม็ด (ค่ายพระมหาช่วย)

    มีนาคม 2329นครศรีธรรมราช≈ ตำแหน่งโดยประมาณ7.970, 100.000

    ชาวพัทลุงราวพันคนเศษนำโดยพระมหาช่วย ยกขึ้นมาตั้งค่ายขวางทางที่พม่าจะลงไปตีพัทลุงและสงขลา เป็นเมืองเดียวในปักษ์ใต้ฝั่งอ่าวไทยที่ตั้งสู้

    จุดสำคัญของเส้นทางนี้
    กับใคร
    ทัพที่ 1 ของพม่า ซึ่งเตรียมยกจากนครศรีธรรมราชลงมา
    ที่ไหน
    ย่านคลองท่าเสม็ด ปัจจุบันอยู่ในอำเภอชะอวด จังหวัดนครศรีธรรมราช
    อย่างไร
    ตั้งค่ายขวางทางไว้ก่อน โดยมีตะกรุดและผ้าประเจียดของพระมหาช่วยเป็นกำลังใจ
    ผล
    ยังไม่ทันได้รบ ทัพพม่าต้องหันกลับขึ้นเหนือไปรับทัพกรุงเทพฯ ที่ไชยา หลังศึกพระมหาช่วยได้เป็นพระยาทุกขราษฎร์
    พระประธานและพระพุทธรูปในอุโบสถ ผนังมีจิตรกรรมฝาผนัง
    ภายในอุโบสถวัดวัง ตำบลลำปำ เมืองพัทลุงเก่า · ภาพ: KOSIN SUKHUM · CC BY-SA 4.0 ผ่าน Wikimedia Commons

    เมืองพัทลุงสมัยนั้นอยู่ที่ตำบลลำปำ ริมทะเลสาบสงขลา ปัจจุบันยังมีวัดวังซึ่งเป็นวัดประจำเมืองและวังเจ้าเมืองพัทลุงให้ชม ในตัวเมืองพัทลุงมีอนุสาวรีย์พระยาทุกขราษฎร์ (ช่วย) ที่สามแยกท่ามิหรำ สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ เสด็จฯ ทรงวางศิลาฤกษ์เมื่อ 16 สิงหาคม 2536

    ตำแหน่งบนแผนที่: พิกัดย่านอำเภอชะอวด จังหวัดนครศรีธรรมราช โดยประมาณ งานเขียนปัจจุบันระบุว่าค่ายอยู่ที่คลองท่าเสม็ด ตำบลท่าเสม็ด ตำแหน่งค่ายที่แน่นอนไม่ทราบ

    ที่เที่ยวใกล้จุดนี้

    อ่านรายละเอียด →นำทาง ↗

เที่ยวต่อในจังหวัดที่ทัพผ่าน

คู่มือที่เที่ยวและที่กินของแต่ละจังหวัด จาก songkran.com เว็บท่องเที่ยวในเครือเดียวกัน

เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง

  • จำนวนทัพพม่าฝั่งอ่าวไทย: ทัพที่ 1 มี 10,000 คน เมื่อหักทัพเรือ 3,000 คนที่ไปถลางแล้วควรเหลือ 7,000 คน แต่ตัวเลขย่อยของกองหน้าและกองหลวงที่แต่ละฉบับให้ไว้รวมกันได้ไม่เท่ากัน
  • พม่ามาถึงคลองท่าเสม็ดหรือไม่: บางฉบับว่าสองฝ่ายตั้งค่ายประจันกันแล้วพม่าถอนไปเอง ส่วนไทยรบพม่าว่าพม่ายังไม่ทันยกลงมาจากนครศรีธรรมราช
  • ปืนพญาตานี: เรื่องการได้ปืนใหญ่จากปัตตานีเป็นเหตุการณ์ต่อเนื่องหลังสงครามเก้าทัพ รายละเอียดการขนย้ายมาจากตำนานและพงศาวดารเมืองปัตตานี

คำถามที่พบบ่อย

พม่าตีได้เมืองไหนบ้างในปักษ์ใต้

ฝั่งอ่าวไทยได้ชุมพร ไชยา และนครศรีธรรมราช ฝั่งอันดามันได้ตะกั่วป่า ตะกั่วทุ่ง และปากพระ แต่ตีเมืองถลางไม่ได้

พระมหาช่วยคือใคร

พระภิกษุเจ้าอาวาสวัดป่าลิไลยก์ เมืองพัทลุง ผู้ชักชวนชาวเมืองราวพันคนออกไปตั้งค่ายรับพม่า หลังศึกได้ลาสิกขาและเป็นพระยาทุกขราษฎร์

ศึกปักษ์ใต้จบที่ไหน

จบที่ไชยา เมื่อทัพหน้าของวังหน้าตีทัพพม่าแตกในเดือนมีนาคม 2329 ทัพพม่าที่เหลือถอยข้ามเขากลับไปมะริด

แหล่งอ้างอิง
  1. สงครามเก้าทัพ – วิกิพีเดีย (อ้างพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 1 และไทยรบพม่า)
  2. Burmese–Siamese War (1785–1786) – Wikipedia
  3. พระยาทุกขราษฎร์ (ช่วย) – วิกิพีเดีย

ปรับปรุงล่าสุด 14 พฤศจิกายน 2569